De middag van het zelflossen

De middag van het zelflossen wordt opnieuw georganiseerd. Informatie volgt.

2016 Jaar van de zelflosser

2016-11-04-afbeelding

Honderd jaar geleden werd de zelflosinstallatie met losbak en pal uitgevonden door IJsselschipper Arie Kreuk uit Nieuwerkerk aan de IJssel. Sindsdien zijn honderden zand- en grindschepen uitgerust met zo’n installatie waardoor op iedere willekeurige plek zand en grind konden worden gelost. Ko Blok, voorzitter van Museumwerf Vreeswijk: “Zelflossers hebben een grote rol gespeeld bij de aanvoer van materiaal voor de bouw en wegenbouw en daarmee een belangrijke bijdrage geleverd aan de economische ontwikkeling van Nederland.” Verderop leest u er meer over.

De Museumwerf Vreeswijk en de Arie Kreuk Stichting besteden ook ná 2016 aandacht aan het jubileum met:

  • De verzorging, op verzoek, van de lezing “Zand, Grind en de Historische Binnenvaart” waarin uiteraard het verhaal van de zelflosinstallatie aan bod komt. (Deze lezing is te boeken voor verenigingen en organisaties uit het hele land. Informatie kunt u opvragen bij Ko Blok: ko.blok@xs4all.nl of 06 – 532 541 22.)
  • Samenstelling van het boek, getiteld “100 jaar zelflosser”. Voor zowel dit boek als de tentoonstelling zoekt de Museumwerf foto’s, films, attributen en verhalen over het werken met de zelflosinstallatie. Beschikt u hierover, neemt u dan contact op met dhr. Blok.
  • De “Middag van het Zelflossen” met o.a. een dia-lezing, reünie van het NK Baklopen en een fotoruilbeurs

Eerder in 2016 vonden in dit kader de volgende activiteiten plaats:

  • De tijdelijke expositie “100 jaar zelflosser”, geopend op vrijdag 29 juli
  • De “Eerste Open Nederlandsche Kampioenschappen Baklopen” op 30 juli
  • De “Middag van het Zelflossen

Piet van Dijk als lierman tijdens een demonstratie zandlossen bij de Museumwerf Vreeswijk, 2010

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Honderd jaar Zelflosinstallatie

Door Ko Blok

Eind 19e, begin 20e eeuw ontstond door de groeiende economie een toenemende behoefte aan bouwstoffen, zoals zand en grind. Het winnen van zand gebeurde handmatig. Het zand werd met behulp van lange stokken voorzien van een ijzeren of stalen beugel met een zak erom, uit de rivier gebaggerd: het zogenaamde beugelen. Het lossen gebeurde ook met de hand met behulp van kruiwagens en manden. Mede door de ligging van de winplaatsen van zand en grind aan het water, speelde de binnenvaart een belangrijke rol bij het transport van zand en grind.

Losbak met pal

Rond 1915 begon schipper Arie Kreuk uit Nieuwerkerk aan de IJssel te experimenteren met het lossen van zand en grind met behulp van mast en giek. Hij gebruikte daarvoor kruiwagens en manden die hij door middel van de giek overzette van het schip naar de wal.

Naar verluidt raakte hij geïnspireerd door een losbak die hij zag bij de Beendermeelfabriek in Delft. Daar stond op de wal een kraan waarmee binnenschepen werden gelost. Deze kraan was voorzien van een losbak met pal. De bak werd gevuld in het ruim van de schepen, omhoog gehesen, boven de wal gedraaid en vervolgens door het lichten van de pal kiepte de bak de lading op karren. Dit systeem met de losbak met pal vormt het hart van het door Arie Kreuk ontwikkelde zelflossysteem.

[foto zelflosser Thijs van Rossum; onderschrift: De bakloper aan het werk met de losbak. Links is nog net de zijschroef zichtbaar. Deze schroef werd voortgedreven door een motor waar ook de lier op aangesloten was. Foto uit de collect Jaap Boersema v/h Thijs van Rossum]

De werking
De bakloper aan het werk met de losbak. Links is nog net de zijschroef zichtbaar. Deze schroef werd voortgedreven door een motor waar ook de lier op aangesloten was. (Foto uit de collect Jaap Boersema v/h Thijs van Rossum)

De zelflosinstallatie bestaat uit een mast, giek en kiepbak. Op het voordek van het schip staat de motorlier, bediend door een lierman of -vrouw. In het ruim staat de bakloper. De giek van het schip wordt schuin boven de wal gepositioneerd. Men spant een draad van de zijkant van het ruim naar de top van de giek, de zogenaamde rijdraad. Over deze rijdraad loopt een groot blok (rijblok) waaraan het bakkenblok met losbak zit. De bak wordt omhooggetrokken met het hijsdraad, verbonden aan een motorlier op het voordek van het schip. De lege bak komt langs de rijdraad naar beneden en wordt in het (met zand gevulde) laadruim opgevangen door de bakloper. Deze trekt de bak achterover en loopt met de bak onder in het ruim. De bakloper zet de bak in het zand. Vervolgens loopt de volle bak over de rijdraad naar de top van de giek. Eenmaal boven de plek waar het zand moet worden gelost boven de wal, trekt de lierman aan een lijn die verbonden is met de pal van de losbak, waarna de bak kiept en de lading zand lost.

Toepassing

Dit systeem werd door Arie Kreuk voor het eerst toegepast in 1916. Het betekende een enorme productiviteitsverbetering. Bovendien kon men met behulp van dit systeem met mast en giek op allerlei plekken lossen.

De eerste zelflosinstallaties werden geïnstalleerd op zeilschepen (tjalken, klippers, aken) van schippers van de Hollandse IJssel en de Merwede. Omdat voor de aandrijving van de loslier een motor nodig was, bedacht men later deze motor ook te gebruiken voor de voortstuwing middels de zogeheten zijschroefinstallatie.

Het betreft hier schepen van zo rond de 40 en 150 ton aan laadvermogen. Ook in Vreeswijk verschenen in de jaren ‘20 van de vorige eeuw de eerste zelflossers.

Een zandschip wordt gelost met de zelflosinstallatie in Utrecht naast de Draadnagelfabriek Neerlandia. Fotograaf en jaar onbekend.
Een zandschip wordt gelost met de zelflosinstallatie in Utrecht naast de Draadnagelfabriek Neerlandia. Fotograaf en jaar onbekend.

In de 2e helft van de jaren ‘20 werden de eerste motorschepen met zelflosinstallaties gebouwd van rond de 150 ton. Daarna vond een enorme schaalvergroting plaats: grotere schepen (tot wel 500 ton!), langere gieken, grotere losbakken, zwaardere lieren en liermotoren. Schepen voorzien van een zelflosinstallatie werden ook gebruikt voor het lossen van andere schepen, het zogenoemde overslaan. De zelflosinstallatie is tot in de jaren ‘80 in gebruik geweest. Er zijn tussen 1916 en 1970 honderden schepen voorzien van een zelflosinstallatie. Arie Kreuk heeft er nooit patent op aangevraagd.

De zelflosinstallatie is een prachtig voorbeeld van de vindingrijkheid van de binnenvaart. Mede door de zelflosinstallatie speelt de binnenvaart tot op de dag van vandaag een belangrijke rol bij het transport van zand en grind.

IJsselaak Door Gunst Verkregen

 

 

Regelmatig worden bij diverse evenementen in het land de werking van de zelflosinstallatie gedemonstreerd met de IJsselaak Door Gunst Verkregen. De demonstraties zijn op het lijf van dit schip geschreven. De Door Gunst Verkregen werd in 2010 speciaal voor de zand- en grindwinning gebouwd bij scheepswerf Van Limborgh in Lekkerkerker. Tot 1953 is het schip in de vaart gebleven. In 2000 werd de zwaar verwaarloosde aak gekocht door Ko Blok met het doel haar te restaureren. De Arie Kreukstichting zorgde er vervolgens voor dat de Door Gunst Verkregen werd voorzien van een zijschroef- en een zelflosinstallatie. In 2004 was de klus geklaard. Sindsdien verzorgen Ko en zijn team van enthousiaste mannen zandlosdemonstraties met als bekroning nu de Eerste Open Nederlandsche Kampioenschappen Baklopen tijdens de erfgoedmanifestatie VreeswijkVolVaart!

 

 

 

 

 

 

 

 

Zandlosdemonstratie: interessant voor jong en oud!

 

Over de Door Gunst Verkregen en de zelflosinstallatie is een boekwerkje verschenen getiteld: Een nieuw leven voor een 100 jarige. Het is te koop voor € 10,00 bij Museumwerf Vreeswijk.

Bezoek van Het Koningspaar aan de Museumwerf te Vreeswijk op 30 mei 2013
BACK